Sıcaklığın sıfıra en çok yaklaştığı an, artık Dünya değil uzay üzerinde yaşandı. Çin'e ait Tiangong uzay istasyonunda yürütülen bir çalışmada, yaklaşık 20 bin rubidyum atomu mutlak sıfırın yalnızca 9,7 trilyonda birine karşılık gelen bir enerji düzeyine çekildi. Elde edilen sonuç, 2021'de kayda geçen 38 pikokelvinlik eski rekorun dörtte birine denk geliyor.

Uzun bir bilim yolculuğunun kritik durağı

gorsel_20261109_093711

Maddenin termodinamik alt sınırına inme çabası, fizik camiasında on yıllardır süren bir rekabetin merkezinde yer alıyor. İlk büyük adım Haziran 1995'te atıldı: ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü ile Colorado Boulder Üniversitesi'nden bilim insanları, rubidyumu mutlak sıfırın 20 milyarda biri kadar üstüne indirerek "Bose-Einstein yoğuşması" adı verilen bambaşka bir madde hâline imza attı. Bu hâlde, çok sayıda atom tek bir kuantum durumunu paylaşarak ortak bir madde dalgasına dönüşüyor; böylece normalde yalnızca tek parçacıklarda izlenen davranışlar toplu hâlde incelenebiliyor.

Tarihçe burada bitmiyor. 2003'te MIT bünyesinde çalışan bir grup, manyetik tuzaklarla sodyumu 450 pikokelvine indirdi; fakat bu yöntemin dezavantajı, atomların "spin" denen özelliğini bozmasıydı. 2021'de ise Almanya'daki Bremen Üniversitesi bir serbest düşüş kulesiyle yerçekimini devre dışı bırakarak 38 pikokelvinlik seviyeye erişti.

Lazerler ve optik tuzakla yörüngede devrim

gorsel_20261109_093729

Dünya çevresindeki yörünge, yerçekiminin getirdiği kısıtları ortadan kaldırarak soğutma süresini ciddi biçimde uzatma imkânı veriyor. Tiangong'daki araştırmacılar, atomları manyetik alanlarla ilgisi olmayan "optik dipol tuzağı"na hapsetmek için kesişen lazer huzmelerinden faydalandı. Hızlı parçacıkları frenlemek üzere lazerler ile buharlaştırmalı soğutma teknikleri bir araya getirildi ve bir yoğuşma üretildi.

Uzayda ilk kez bir Bose-Einstein yoğuşması oluşturulması söz konusu değil; o onur 2020'de Uluslararası Uzay İstasyonu'na ait. Asıl yenilik sonraki aşamada yaşandı: Ekip, seri haldeki atomları dışarı süzmek amacıyla zayıf bir manyetik gradyan devreye aldı, ardından kalan ağır çekimli "yavaş" atomları daha geniş bir optik kafese taşıyıp serbest bıraktı. İki ayrı yönden elde edilen görüntüler, bulutun 7,0 ile 12,9 pikokelvin aralığına soğuduğunu doğruladı.

Yedi saniyede kuantum dünyasına bakış

gorsel_20261109_093753

Söz konusu değerin klasik termometreyle ölçülen bir sonuç olmadığını, aksine bulutun genleşme enerjisinden türetilen bir kestirim olduğunu eklemek gerekiyor. Buna rağmen bulutun neredeyse donmuş gibi yavaşça genleşmesi, fizikçilere maddenin kuantum halini durdurulmadan gözleyebilme şansı veriyor: tam yedi saniye.

Bu tür ultradüşük sıcaklıklar ve genişlemiş gözlem süreleri, madde dalgalarını ayırıp tekrar birleştiren interferometre deneylerine güç katıyor. Bu düzeneğin, çeşitli atomların aynı biçimde mi düştüğünü sınayarak genel görelilik kuramına dair yeni test kapıları aralaması bekleniyor. Matematiksel olarak mutlak sıfıra erişmek imkânsız olsa da, maddeyi fiilen hareketsizliğe yaklaştıran bu teknik, evrenin kuantum katmanındaki gizleri aydınlatma yolunda kayda değer bir sıçrama sayılıyor.